جغرافیا  (نشریۀ انجمن جغرافیایی ایران)

جغرافیا (نشریۀ انجمن جغرافیایی ایران)

بررسی و تحلیل کنش سیاسی متقابل دولت‌ های ایران و ترکیه با کُردها در دوران معاصر

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی. تهران.ایران.
2 دانشجوی ارشد جغرافیای سیاسی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی تهران، ایران.
چکیده
مسئله کُردها از ماندگارترین و چندبعدی‌ترین چالش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه به‌شمار می‌آید که تأثیر عمیقی بر سیاست‌های داخلی و خارجی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری ترکیه داشته است. این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی راهبردهای سیاسی این دو کشور در قبال جمعیت کُرد خود در دوران معاصر انجام شده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و از تحلیل محتوای اسناد و منابع معتبر برای بررسی کارآمدی بلندمدت سیاست‌های قومی در حفظ انسجام ملی، ثبات و کارآمدی حکمرانی استفاده شده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد که ترکیه به‌طور تاریخی سیاست همگون‌سازی فرهنگی را در پیش گرفته و در تلاش بوده است تا هویتی یکنواخت با محوریت قومیت تُرک ایجاد کند. این راهبرد با انکار نظام‌مند زبان، فرهنگ و امکان بیان سیاسی برای کُردها همراه بوده و منجر به تنش، درگیری مسلحانه و تعمیق شکاف‌های قومی در مناطق کردنشین شده است. حتی اصلاحات دوره‌ای نیز اغلب با سرکوب مجدد همراه بوده و مشروعیت خود را از دست داده‌اند.
در مقابل، رویکرد ایران، اگرچه با محدودیت‌های اقتصادی و سیاسی همراه است، نسبتا فراگیرتر بوده است. هویت کُردی به‌طور رسمی انکار نشده و پیوندهای تاریخی و فرهنگی میان کُردها و دیگر اقوام ایرانی در سیاست‌های فرهنگی ایران تا حدی به رسمیت شناخته شده است. این امر از شدت واگرایی قومی کاسته و مانع از بروز جدی گرایش‌های تجزیه‌طلبانه شده است.
نتیجه‌گیری پژوهش تأکید دارد که سیاست‌های مبتنی بر شمول، مشارکت و به‌رسمیت‌شناختن فرهنگی، بیش از سیاست‌های طردگرایانه در حفظ ثبات و انسجام اجتماعی مؤثرند. نگاه به تنوع قومی به‌عنوان سرمایه اجتماعی، لازمه حکمرانی پایدار در جوامع چندقومیتی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

"Investigating and analyzing the mutual political action of the governments of Iran and Türkiye with the Kurds in the contemporary era"

نویسندگان English

Ataollah Abdi 1
Fariba Hosseini 2
1 Associate Professor of Political Geography, Kharazmi University. Tehran.Iran.
2 M.A. Student of Political Geography, Faculty of Geographical Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده English

Extended Abstract
Introduction
Ethnicity and ethnic nationalism, particularly in their politicized forms, have long been central concerns for scholars in the humanities. One significant case is the issue of the Kurds. Although the Kurdish people have a deep-rooted and ancient heritage in the region, political discourse surrounding them is a relatively recent phenomenon. The origins of the Kurdish issue in Iran can be traced back to the rise of the Safavid dynasty. The Iranian shift toward Shi'ism, along with the Sunni orientation of the Kurds and their affinity for the Sunni Ottoman Empire, played a significant role in this divergence. This dynamic contributed to the detachment of a substantial portion of Kurdistan from Iran. A significant development followed the collapse of the Ottoman Empire and the emergence of modern states such as Turkey, Iraq, and Syria, which led to the division of the Ottoman-controlled Kurdish regions among these countries. These developments led to diverse and contrasting experiences in the trajectory of Kurdish ethnonationalism. The central governments of each of these states adopted different approaches to dealing with Kurdish ethnic groups and Kurdish identity. Furthermore, the degree of alienation or cooperation of Kurdish populations with central governments significantly influenced the successes or setbacks of Kurdish movements. Following the fall of the Ottoman Empire and the signing of the Sykes-Picot Agreement, the Kurds, historically, geographically, and culturally a part of Iranian civilization or a continuation of it, were divided among Turkey, Iraq, and Syria. The governments of these three countries faced considerable challenges in managing such ethnic diversity, which eventually took on regional dimensions. The emergence of Turkish nationalist discourse in the early 1900s marked the beginning of a new era in Turkey, one rooted in an exclusive ethnic Turkish identity. During this period (1915–1930), Kurdish uprisings in Turkey largely maintained a tribal rather than an explicitly ethnic or identity-based character. After World War I, the Ottoman Empire collapsed, and European powers imposed the Treaty of Sèvres near Paris. This treaty granted the Kurds the right to autonomy and proposed the establishment of an Armenian state in the east. Mustafa Kemal Atatürk convinced the Kurds to join the independence wars against the occupying forces in return for promises of autonomy. However, following the War of Independence, the Treaty of Lausanne in 1922 formally delineated the modern borders of Turkey. One key clause in the Lausanne Treaty concerned minorities in Turkey. Turkish diplomats subtly redefined the term "minority" to refer only to religious minorities, thereby avoiding any obligations regarding ethnic minorities, particularly the Kurds, in the eyes of the international community. Despite this, Turkey did not honor even the provisions related to Christian minorities, and Kurdish rights, as an independent and marginalized ethnic group, were entirely ignored. Not only were their claims to autonomy dismissed, but even their ethnic identity and citizenship status were denied. In Atatürk’s new nation-building project, all citizens of Turkey were defined as being of Turkish race, lineage, and language. The Kurdish nationalist movement first emerged in the late 19th century with Sheikh Ubeydullah’s revolt against the Ottoman system in 1880, and the pan-Kurdish ideology subsequently gained traction in reaction to the disregard of the Treaty of Sèvres. In contrast, the nature of the historical, cultural, and political bonds between Kurds and Iran has been markedly different. Numerous commonalities exist: from shared myths like Kaveh the Blacksmith, Rostam and Sohrab, to the celebration of Nowruz, the Shi’a faith among Shi’a Kurds, a long history of coexistence, and even linguistic ties between Kurdish and Persian. The name 'Kurd' has long been associated with Iranian identity, and Kurdistan is traditionally seen as a region of Iran. . Thus, how a state treats its ethnic groups is of great significance. This article, therefore, focuses on examining the approaches of the Iranian and Turkish governments toward the Kurdish population.
 
Methodology
The present research is part of a series of applied studies and follows a descriptive-analytical and exploratory approach. This study aims to describe the current realities and explain the underlying reasons and dimensions of how and why the issue has evolved into its present form. Data collection was conducted through library research, including the review and extraction of information from books, scholarly articles, theses, and searches on reputable academic websites. The data analysis method employed is qualitative content analysis.
 
Results and Discussion
The findings of this study reveal significant differences in the approaches adopted by the Iranian and Turkish governments toward the Kurdish issue. While both states have encountered the challenges of ethnic diversity during their processes of modernization and nation-building, their political strategies have been fundamentally different.
 
Turkey has historically pursued an assimilationist policy aimed at suppressing Kurdish ethnic identity, perceiving any form of ethnic expression as a threat to national unity and territorial integrity. This securitized approach,manifested in the denial of Kurdish identity, the prohibition of the Kurdish language
in public domains, forced population relocations, and military suppression, has intensified ethnic alienation and led to sustained insurgency and instability in Kurdish regions. Furthermore, Turkey’s military incursions into Kurdish-populated areas in northern Iraq and Syria reflect a continuation of its hardline stance and contribute to regional tensions.
In contrast, Iran’s approach, although not without limitations, has emphasized a model of “unity in diversity.” Kurds in Iran have historically been considered an integral part of the broader Iranian identity, sharing deep cultural, linguistic, and religious ties with other Iranian groups. While Kurdish regions in Iran face economic underdevelopment and political underrepresentation, the state has generally avoided the outright denial of Kurdish identity. Instead, Iran has maintained a symbolic inclusivity, promoting shared national myths, values, and collective memory that include the Kurds.
This comparative analysis suggests that policies based on ethnic exclusion and repression, as seen in Turkey, are more likely to exacerbate ethnic conflict and fragmentation. On the other hand, inclusive and culturally integrative approaches, even if imperfect, such as those practiced by Iran, tend to mitigate ethnic tensions and foster a sense of national belonging. The role of regional geopolitics, particularly Iran’s engagement with the Iraqi Kurdistan Regional Government and Turkey’s militarized regional strategy, adds to the complexity of the Kurdish issue at both domestic and international dimensions.
 
Conclusion
This research concludes that the divergent strategies employed by Iran and Turkey in addressing their Kurdish populations have led to markedly different outcomes in social cohesion and national stability. Turkey’s policy of forced assimilation and securitization has not only failed to integrate the Kurds but has also deepened ethnic divisions and perpetuated cycles of resistance and repression. The reliance on military solutions and denial of ethnic identity has proven counterproductive to national unity.
On the other hand, Iran’s approach, although constrained by structural and political challenges, demonstrates the relative effectiveness of symbolic inclusion and cultural accommodation. Recognizing Kurdish cultural and historical contributions to Iranian identity has helped maintain a degree of ethnic integration, despite economic disparities and regional grievances.
Ultimately, the study underscores the importance of inclusive ethnic policies and the recognition of diversity as a national asset rather than a threat. Sustainable national unity, particularly in multiethnic societies, depends on equitable development, meaningful political participation, and the protection of cultural rights. Future policies in both countries would benefit from shifting away from ethnic marginalization and toward participatory governance and interethnic dialogue.

کلیدواژه‌ها English

Kurds
Iran
Türkiye
احمدی، حمید (۱۳۷۸).  قومیت و قوم‌گرایی در ایران، چاپ سوم، تهران: نشرنی.
انتصار، نادر (۱۳۸۵). مافیای قدرت « بررسی ناسیونالیسم قومی- نژادی کرد ها » ترجمه عرفان قانعی فرد، تهران، مولف
احمدی، حسین (۱۳۹۴). بررسی حوادث سیاسی مناطق کردنشین ایران، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
ادریسیان، غلامعلی (۱۳۹۵). کرد و کردستان، سلیمانیه، انتشارات سه ر ده م
ارفع، حسن (۱۳۸۷). کُرد ها (یک بررسی تاریخی سیاسی)، چاپ اول، تبریز: نشرآنا.
اسمیت، آنتونی. دی (۱۳۸۳). ناسیونالیسم، ترجمه منصور انصاری، تهران، مؤسسه مطالعات ملی.
السن، رابرت (۱۳۸۴). مسئله کُرد در روابط ایران و ترکیه، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ دوم، تهران: انتشارات پانیذ.
السن، رابرت (۱۳۷۷). قیام شیخ سعید پیران (کردستان _۱۹۲۵)، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: نتشارات نگاه.
السن، رابرت (۱۳۹۲). جنبش های ناسیونالیستی کردی در ترکیه از ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۱، سرکوب، مقاومت، جنگ، آموزش به زبان مادری و روابط با حکومت منطقه ای کردستان (KRG)- انتشارات پانیذ
انتصار، نادر (۱۳۸۱). قومیت گرایی کُرد، عبدالله عبدالله زاده، چاپ اول، تهران: انتشارات معرفت.
اوزکریمی، اموت (۱۳۸۳). نظریه‌های قومیت، ترجمه محمد علی قاسمی، تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
تری، جردن ولستر راونتزی (۱۳۸۰). مقدمه‌ای بر جغرافیای فرهنگی، مترجمان سیمین تولایی، محمد سلیمانی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
توکلی، خالد (۱۳۷۹). کردستان و دوم خرداد، تهران: انتشارات فکر نو.
جالستون، رونالد (۱۳۷۹). مسئله جا و مکان جغرافیایی، جلال تبریزی، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
جلایی پور، حمیدرضا (۱۳۷۲). کردستان و کرد و علل تداوم بحران آن پس از انقلاب اسلامی(۱۳۷۰-۱۳۵۸)، تهران، وزارت امورخارجه.
حافظ‌‌‌ نیا، محمدرضا (۱۳۸۱).  جغرافیای سیاسی ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات سمت.
حافظ‌‌‌ نیا، محمدرضا (۱۳۸۵). اصول و مفاهیم ژئوپلتیک، مشهد: انتشارات پاپلی.
حق ‌پناه، جعفر (۱۳۸۷). کردها و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، مؤسسه فرهنگی مطالعات تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.
حیدری، ندا (۱۳۹۵). تحولات کردی، چاپ اول، تهران، انتشارات تمدن ایرانی، ص ۴۹ تا ۷۴.
حیدری، شقایق (۱۳۹۵). تحولات کردی، چاپ اول، تهران، انتشارات تمدن ایرانی، ص ۱۴۱ تا ۱۷۱.
درایسدال، آلاسدایر، جرالد، اچ‌ بلیک (۱۳۷۳). جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا، ترجمه دره میرحیدر، چاپ سوم، تهران: انتشارات وزارت امورخارجه.
دلاکامپانی، کریستیان (۱۳۸۲). فلسفه سیاست در جهان معاصر، ترجمه بزرگ نادرزاده، تهران، هرمس.
رابرت بی، تلیس (۱۳۸۵). فلسفه راولز، ترجمه خشایار دیهیمی، تهران، طرح نو.
ربیعی، حسین (۱۳۹۵). تحولات کردی، چاپ اول، تهران، انتشارات تمدن ایرانی، ص ۱۰۵ تا ۱۱۹.
سبحانی، زهرا، پروند، شادان (۱۳۷۳). زمینه شناخت جامعه و فرهنگ ترکیه، مرکزمطالعات و تحقیقات فرهنگی بین الملل.
سیف‌الدینی، سالار(۱۳۹۵). تحولات کردی، چاپ اول، تهران، انتشارات تمدن ایرانی، ص ۷۵ تا ۸۸.
صالحی امیری، سید رضا (۱۳۸۸). مدیریت منازعات قومی در ایران، تهران، مرکزتحقیقات استراتژیک، صفحه ۷۱.
عزتی، عزت الله(۱۳۸۰). ژئوپلتیک در قرن ۲۱، تهران،  انتشارات سمت.
عمید، حسن (۱۳۶۵). فرهنگ عمید، جلد سوم، تهران، انتشارات امیرکبیر.
عصمت شریف،کندال و نازدار، مصطفی،(۱۳۷۹). کردها، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ سوم، انتشارات روزبهان.
فاروقی، عمر (۱۳۶۲). تاریخ و فرهنگ کردستان، تهران، انتشارات شرق.
فالکس، کیث (۱۳۸۱). شهروندی، ترجمه محمد تقی دلفروز، تهران، نشر کویر.
فولر، گراهام (۱۳۷۳). قبله عالم، ژئوپلیتیک ایران، ترجمه عباس فجر، تهران، نشر مرکز.
قهرمانپور، رحمان (۱۳۸۳). کتاب اروپا ویژه روابط ایران و اروپا، جلد دوم، تهران، ابرار معاصر.
کالهون،  گریک (۱۳۹۵). ملت ها مهم اند- فرهنگ، تاریخ رویای جهان وطنی، مترجم: محمدرضا فدایی، تهران، شیرازه.
کاویانی راد، مراد (۱۳۸۹). ناحیه گرایی در ایران از منظر جغرافیای سیاسی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبری.
کوچرا،کریس (۱۳۷۳). جنبش ملی کردها، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران، انتشارات نگاه.
کوزو، لوئیس آلفرد، برنارد روزنبرگ (۱۳۷۸). نظریه‌ های بنیادی جامعه ‌شناختی، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران، نی.
گانتر، مایکل ام (۱۳۷۶). عامل کردی در سیاست خاورمیانه، ترجمه علی کریمی، مرکز پژوهش های علمی استراتژیک خاورمیانه.
گیدنز، آنتونی (۱۳۷۶). جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، چاپ سوم، نشرنی.
گریشمن، رومن (۱۳۶۶). ایران از آغاز تا اسلام، مترجم محمد معین، تهران.
لک، منوچهر (۱۳۸۴). بازتاب کارکرد هویت بخشی زبان فارسی در شعر، تهران، انتشارات تمدن ایرانی.
لمتون، آن. کی. اس (۱۳۷۹). نظریه دولت در ایران، مترجم چنگیز پهلوان، تهران، نشر گیو.
مجتهدزاده، پیروز (۱۳۷۹). ایده‌های ژئوپلیتیک و واقعیت‌های ایرانی، تهران، نشر نی.
محمدی، حمیدرضا (۱۳۸۶). کردستان و استراتژی ملی، تهران، نشر انتخاب.
محمدی، آیت (۱۳۹۰). سیری در تاریخ سیاسی کرد، تهران، انتشارات امیر کبیر.
مقصودی، مجتبی (۱۳۸۰). تحولات قومی در ایران، تهران، مطالعات ملی.
مقصودی، مجتبی (۱۳۸۰). تحولات قومی در ایران، علل و زمینه ها، موسسه مطالعات ملی، تهران.
مک داول، دیوید (۱۳۸۶). تاریخ معاصر کُرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ سوم، انتشارات پانیذ.
میرمحمدی، داوود (۱۳۸۳). گفتارهایی درباره هویت ملی در ایران، تهران، انتشارات تمدن ایرانی.
منصوری، علی، فریدونی، آزیتا (۱۳۹۱). تبلور هویت ملی در کتب درسی، تهران، انتشارات تمدن ایرانی.
مویر، ریچارد (۱۳۷۹). درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی، ترجمه دره میرحیدر، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ اول.
مؤمنی، میرقاسم (۱۳۸۴). مردم‌شناسی کردهای ترکیه در کتاب آسیا، تهران، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر.
میرحیدر، دره (۱۳۸۰).  مبانی جغرافیای سیاسی چاپ هشتم، تهران، انتشارات سمت.
مینورسکی، ولادمیر(۱۳۷۸). کرد، تاریخ، زبان و فرهنگ، مترجم محمد رئوف یوسفی نژاد، چاپ اول، نشر سهیل.
وان برویین سن، مارتین( ۱۳۷۸). جامعه شناسی مردم کُرد (آغاها و شیوخ)، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ اول، انتشارت پانیذ.
والرز، مایکل (۱۳۸۳). در باب مدارا، ترجمه صالح نجفی، تهران، شیرازه.
وکیلی، شروین (۱۳۹۰). داریوش دادگر، نظم هخامنشی و ظهور هویت ایرانی، تهران: نشر نورآفرین.
هاچینتون، جان و اسمیت آنتونی (۱۳۸۶). ملی گرایی، مصطفی یونسی، علی مرشدی زاده، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی غیرانتفاعی.
هاچینسون، جان و آنتونی اسمیت (۱۳۸۶).  ملی‌گرایی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
هاگت، پیتر (۱۳۷۶). جغرافیا ترکیبی نو، جلد اول، ترجمه شاپور گودرزی، تهران، سمت.
یاسمی، رشید (۱۳۶۳). کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او، امیرکبیر، چاپ دوم.
اسماعیل ‌زاده، خالد (۱۳۸۵). ارزیابی مشارکت سیاسی کردها در ایرانف فصلنامه روژف. ص ۶۹.
ادیبی، مهدی (۱۳۷۷). جایگاه ژئوپلیتیکی ایران بعد از جنگ سرد، تهران، همایش جغرافیا، کاربردهای دفاعی و امنیتی، دانشگاه امام حسین.
امیراحمدی، هوشنگ (۱۳۷۷). قومیت و امنیت، ترجمه حسن شفیعی، تهران، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره دو، دانشکده مطالعات راهبردی.
امینی، علی اکبر(۱۳۶۷). عناصر تشکیل دهنده دولت، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره ۲۳، تهران، مؤسسه اطلاعات.
بنی هاشمی، میرقاسم (۱۳۸۳). رژیم های جهانی و تحول جایگاه جنبش های قومی، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال نهم، شماره اول، بهار، صفحه ۱۰۸ تا ۸۹.
بهشتی، سید صمد و حقمرادی، محمد (۱۳۹۶). احساس تعلق به ایران در میان اقوام ایرانی، جامعه شناسی کاربردی سال بیست و هشتم، شماره پیاپی۶۷، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۶، صص ۴۰-۲۵.
ترابی، یوسف، مجیدی، یوسفعلی (۱۳۹۳). مدیریت شکاف‌های قومی در کردستان جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست، سال سوم، شماره ۱۱، زمستان.
جوادی ارجمندی، محمد جعفر و توکلیان، سید محسن و قمریان، نصرآبادی ( ۱۳۹۳). بررسی نقش هویت قومی بر امنیت پایدار: مطالعه موردی منطقه کردستان ایران ( قومیت کرد )، فصلنامه تحقیقات سیاسی بین المللی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا شماره بیست و یکم – زمستان، صص ۱۸۲-۱۴۷.
جان، فرات (۱۴۰۱). بهای سنگین کرد بودن در ترکیه، سایت کردپرس
جوفار، محمد رضا و محمدی، حمیدرضا (۱۴۰۲). بررسی تزاحم منافع ژئوپلیتیکی ایران و ترکیه در آسیای مرکزی و قفقاز، فصلنامه انجمن علمی جغرافیای ایران، دوره ۲۱، شماره ۷۸، پاییز ۱۴۰۲، صص۱۰۷-۹۳.
جهانشاهی، علی (۱۴۰۳). عوامل طبیعی(فیزیکی) و انسانی ژئوپلیتیکی موثر بر تدوین راهبرد دفاعی جمهوری اسلامی ایران در قبال ترکیه، فصلنامه راهبرد سیاسی، دوره ۸، شماره ۴، پیاپی۳۱، صص ۱۴۸-۱۳۱.
خیری، مصطفی و یزدانی، عنایت الله و امیدی، علی (۱۳۹۵). مسئلة کرد ها و روابط جمهوری اسلامی ایران و ترکیه (۲۰۰۲-۲۰۱۶)، رهیافت‌ های سیاسی و بین المللی، (۷) ۴، ۱۰۹-۸۰ .
دستمالی، محمد علی (۱۳۹۵). ترکیه و چالش کردی، فصلنامه مطالعلات راهبردی، سال نوزدهم، شماره اول، شماره مسلسل۷۱، صص ۱۷۱-۱۷۶.
دولت آبادی, علی باقری (۱۳۹۸). تبیین علل تغییر رفتار حزب عدالت و توسعه نسبت به کردهای ترکیه بر اساس نظریه ی پیوستگی جیمز روزنا، دو فصلنامه سیاست و روابط بین الملل، سال سوم، شماره ی پنجم، بهار و تابستان ۱۳۹۸، صص۶۳-۳۳.
رضایی، علی (۱۳۹۸). بررسی عوامل مؤثر بر گرایش های گریز از مرکز در مناطق کردنشین ایران، فصلنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، سال دوم، شماره چهارم (پیاپی ۸)، زمستان ۹۸، صص ۳۵۲-۳۲۷.
زینتی، سعید، مجتهدزاده، پیروز، لطفی، حیدر(۱۳۹۸). تحلیل و بررسی پتانسیل های عمق ژئوپلیتیک ایران در مقابله با تحریم های همه جانبه غرب: مطالعه موردی آمایش سرزمینی مناطق غرب کشور، فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)، ۹(۲)، ۶۱۵-۶۴۰
سیدامامی،کاووس(۱۳۷۷). یکپارچگی ملی و رشد هویت های قومی، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره یک، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
علیار خادم العلما ناصر (۱۳۸۴). گامی خرد در کشف آرمان های کرد، پرتال جامع علوم انسانی، چشم انداز ایران(ویژه نامه کردستان).
عزتی، عزت الله و احمدی سیلوه، جمال (۱۳۸۹). تحلیل فضایی بحران قومیت ها در خاورمیانه (مطالعه موردی: کرد های ایران)، نشریه نگرش های نو در جغرافیای انسانی، شماره۲.
عباسی سمنانی، علیرضا (۱۳۹۲). موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در مناسبات قدرت منطقه ای و جهان، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، دوره۲۲(861). ۱۰۴-۹۶. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25883860.1392.22.861.17.6
عبد خدایی، مجتبی (۱۳۹۳). دولت مدرن، دولت تمدنی، فصلنامه علمی پژوهشی فلسفه و الاهیات، سال نوزدهم، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۳، ص ۱۲۲- ۹۷.
عبدی، عطاءالله و دارابی، محمد و رئیس السادات، سید محمد تقی(۱۳۹۶). بررسی تاریخ معاصر کرد ها در ایران از منظر کتاب های درسی مطالعات اجتماعی، تاریخ و جغرافیای دوره متوسطه اقلیم کردستان عراق، جغرافیا (فصلنامه علمی- پژوهشی و انجمن جغرافیای ایران)، 53(15)۲۳۲-۲۱۹.
عالم، عبدالرحمن و پورپاشاکاسین، علی(۱۳۹۶). مفهوم دولت در اندیشة سیاسی ایرانِ دوران قدیم، فصلنامه سیاست، مجلة دانشکده حقوق و علوم سیاسی، (1) ۴۷، ۹۹-۱۱۸.
عمادی، سینا و سیمبر، رضا و جانسیز، احمد(۱۴۰۰). انگاره های مؤثر در شکل گیری رفتار سیاست خارجی ایران نسبت به حکومت منطقه اقلیم کردستان عراق(۲۰۱۹-۲۰۰۳)، فصلنامة تحقیقات سیاسی و بین المللی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا شمارة ۴، ۱۳۴-۱۱۹.
قاسمی، فائزه (۱۳۹۵). تحولات کردی، چاپ اول، تهران، انتشارات تمدن ایرانی، ۲۶ تا ۱۱.
قادرزاده، امید و محمدزاده، حسین (۱۳۹۷). مطالعه پیمایشی هویت طلبی قومی و سیاسی شدن قومیت کُرد های ایران، پژوهش های راهبردی امنیت و نظم اجتماعی، 7(1)، ۱۹-۴۲.
کامران، حسن و مینایی، مهدی و زارعی، بهادر(۱۳۸۸). بررسی مفهموم جغرافیایی ملت و جایگاه آن در ایران، جغرافیا (نشریه علمی پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران)، 7(22)، شماره ۲۲.
کریمی، علی (۱۳۸۵). چند فرهنگ باوری و همبستگی ملی، تأملی انتقادی، فصلنامه مطالعات ملی، سال هفتم، شماره ۳
کامران، حسن و غلامی، بهادر و یاری، اسلام و حسینی امینی، سید حسن و خالدی، حسین(۱۳۸۹). نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۱۳(1).
کولایی، الهه و حریری، رحمن و اسدی‌کیا، بهناز (۱۳۹۵). مسئله کردی در روابط ایران و ترکیه، فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک۱۲(۴۳ )،۲۷-۱
فربد، ناصر (۱۳۸۴). چاش ها و راهکارهای حل مسائل قومی ایران، پرتال جامع علوم انسانی، چشم انداز ایران(ویژه نامه کردستان).
فرحمند، صغری و سمیعی، علیرضا (۱۳۹۶). تبیین رویکردهای حزب عدالت و توسعه ترکیه در قبال کردها: از آشتی ملی تا سیاست سرکوب (۲۰۱۵-۲۰۰۲)، فصلنامه تحقیقات سیاسی بین المللی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا شماره ۳۴ – بهار۱۳۹۷، صص ۱۱۸-۹۱. https://sanad.iau.ir/Journal/pir/Article/1010521
فضائلی, مصطفی وکرمی, موسی (۱۳۹۶). «اقلیت‌های قومی در ایـران» یا «اقوام ایـرانی»؟ از نگاهی ژورنالیستی تا دیدگاهی حقوقی، مطالعات حقوقی، (۳) ۹، ۲۸۴- ۲۱۹.
گانتر، مایکل ام، کرد ها و آینده ترکیه، ترجمه عرفان قانعی فرد، فصلنامه زریبار، شماره ۶۳، ص  ۲۱۶ تا ۱۶۷.
گل‌محمدی، احمد (۱۳۸۳). گفتمان‌های هویت ساز در عصر جهانی شدن، مجموعه مقالات جهانی شدن و هویت، تهران، نشر مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
گل محمدی، احمد (۱۳۹۴). مفهوم بندی وبری دولت، دولت پژوهشی، 1(1).
قریشی کرین, سید حسن و  قنبری, آرش (۱۳۹۴). روابط کردها با دولتین صفوی و عثمانی از شاه اسماعیل اول تا پایان پادشاهی شاه عباس اول (۱۰۳۸-۹۰۷ ه‌.ق)، پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران ۳ (سال سوم- شماره دوم- پیاپی ۶ و ۹۴، ۱۳۶-۱۲۲.
محرابی، علیرضا و غم پرور، احمد (۱۳۹۰). عوامل موثر بر واگرایی کردها و بحران در کردستان ترکیه، فصلنامه ژئوپلیتیک، 7(2) صص ۲۱۳-۱۸۳.
محمدیان، علی و ترابی، قاسم (۱۳۹۴). تاثیر تحولات پس از سقوط صدام بر وضعیت کردهای عراق، پژوهش نامه ایرانی سیاست بین الملل،3(2).  ۱۴۱-۱۱۶.
مسلم نژاد، زهرا و قاسم پور، مرضیه (۱۳۹۷). هویت، رشد و تعالی همه جانبه اوان کودکی. همایش ملی هویت کودکان ایران اسلامی در دوره پیش دبستانی.
محمدیانی, آزاد؛ زیبا کلام, صادق؛ توسلی رکن آبادی، مجید و  ساعی, احمد (۱۳۹۸). شکاف قومی و تأثیر آن بر شکل گیری گفتمان سیاسی کُردهای ایران در دورۀ پهلوی، پژوهش های جغرافیای سیاسی، (4) ۱۳،  ۱۵۰- ۱۲۱.
نظری، علی اشرف و خلیل طهماسبی، نوذر(۱۳۹۴). ملت و ملی گرایی در نگاه انتقادی آنتونی دی.اسمیت )رویکرد جامعه شناسی تاریخی): مطالعه ی موردی ایران، فصلنامه سیاست پژوهی دوره دوم، شماره ۳، تابستان،  ۴۰-۹.
نیکفر، جاسب و زمانی دادانه، ساسان و شفیعی سیف آبادی، محسن(۱۳۹۷). تأثیر اختلافات داخلی در میان احزاب کرد بر ناکامی استقلال کردستان عراق، فصلنامه پژوهش های سیاسی جهان اسلام، سال هشتم، شماره چهارم، زمستان ۱۳۹۷، ۱۰۹-۷۷.
وقایع کردستان، (۱۳۶۸). نشریه معاونت امنیتی و انتظامی، تهران، وزارت کشور، (بینا).
هوشمند، احسان (۱۳۹۰). کردهای ترکیه میراث برجای مانده، فصلنامه گفتگو، ویژه نامه ترکیه، شماره ۵۹، ۴۳ تا ۵۵.
هوشمند، احسان (۱۳۸۳). کُرد یا کُردها، مدخلی جامعه شناسی بر کُرد شناسی، فصلنامه گفتگو، شماره۴.
هوشمند، احسان (۱۳۸۴). نگرشی جامعه شناختی بر شکل گیری حزب دموکرات کردستان، پرتال جامع علوم انسانی، چشم انداز ایران (ویژه نامه کردستان).
سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان کرمانشاه (۱۳۹۷). بررسی زلزله استان کرمانشاه. کرمانشاه: سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان کرمانشاه.
عبدی، عطااله (۱۳۸۹). بررسی سیاست قومی در کشورهای چند قومی و ارائه الگوی بهینه، مطالعه موردی ایران (آذربایجان و کردستان)، رساله دکتری، رشته جغرافیای سیاسی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس.
کفاش جمشید، محمدرضا (۱۳۷۶). تحلیلی از نیروهای مرکز گرا و مرکزگریز در آذربایجان، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه امام حسین.
Abdi, A. (2018). Theoretical explanation of ethnic divergence in political geography. Geopolitics Quarterly, 13(4), 92–120.
Dahlman,Carl(2002).The political Ceography of Kurdistan:Eurasian Ceography and Economics,
Koç, E. (2021). Fluctuating relations between Iran and the Iraqi Kurdistan Regional Government since 1958. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27, 304–319.
Harrison,K & Boyd, T (2018)-The Nation- July 2018- http://dx.doi.org/10.7765/9781526137951.00006
 License- CC BY-NC-ND 3.0- In book: Understanding political ideas and movements.
Posch, W. (2015). The Iranian Kurds under Islamist rule – a short overview. Available from: https://www.academia.edu.
Rupp, Peter (1980). Anthropologie et Histoire de l’identiténationale, in Identités Collectives et Change Ments Sociaux, Ouvrage Collectif, Editions Privat, Toulouse.
Riamei, L. (2015). The Kurdish Question: Identity, Representation and the Struggle for Self- Determination: Identity, Representation and the Struggle for Self- Determination. Delhi: KW Publishers Pvt Ltd.
Rudaw(2024)-Population of Turkey’s Kurdish southeast over 17 million
https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/08022024.
Yarkın, G. (2022). Turkish racism against Kurds: Colonial violence, racist slurs and mob attacks. Transnational Curriculum Inquiry, 2(1), 77–90.